Gedwongen vrij-zijn; peer pressure of eigen wil?

Then took the other, as just as fair,
And having perhaps the better claim,
Because it was grassy and wanted wear;
Though as for that the passing there
Had worn them really about the same

from Robert Frost’s “The Road Not Taken”

Een van de minst geciteerde regels uit het beroemde gedicht van Robert Frost, The Road Not Taken, is de laatste van de hierboven geciteerde regels. ‘Had worn them really about the same.’ In een gedicht dat volgens velen vrijheid van geest en leven propageert, valt deze regel namelijk een beetje uit de toon. Het gedicht is namelijk voor veel mensen bekend door de regel ‘I took the one less traveled by, and that has made all the difference.’ Deze regel lijkt aan te geven dat er een verschil is tussen de twee wegen op het kruispunt waar de spreker moet kiezen, en dat hij (hoe eigenzinnig van hem!) de minst bereisde kiest. Eerder in het gedicht heeft hij echter al gezegd dat er weinig verschil tussen de twee wegen is, en zijn keuze dus niet zo belangrijk is. Dat hij eigenlijk niet eigenzinnig en vrijdenkend kan zijn, omdat allebei de wegen/keuzes even vaak gemaakt zijn.


In de film Dead Poets Society haalt de leraar, John Keating, het gedicht aan om zijn overkoepelende boodschap (Carpe Diem) aan de man (of in dit geval jongetjes) te brengen. Denk vrij, uit de makkelijke hokjes, take the road less traveled! Dit wil de film ons kijkers leren, laten zien dat dat de manier is om je leven te leiden. Jammer is dan ook dat dit gedicht niet helemaal zo werkt. De film werkt namelijk ook niet zo.

In Die Welle, een Duitse film uit 2008, is er een soortgelijke leraar als die in Dead Poets Society; de leukste, meest inspirerende, beste leraar van de school, die aan zijn leerlingen wil duidelijk maken dat het fascisme zo weer de kop op kan steken. Hij begint een studiegroep waar mensen zich voor kunnen opgeven om dit te bewijzen, waarbij de leden van de groep hem als leider moeten gehoorzamen en zich telkens aan meer maatregelen moeten houden; zorgen voor andere leden van de groep, die anderen beschermen tegen buitenstaanders, dezelfde kleding dragen, een groet voor de leider, etc. Het project ontspoort binnen de kortste keren als mensen die niet binnen de groep horen in elkaar worden geslagen voor het zeggen van onaardige dingen over de groep, of het niet toelaten van niet-groepsleden tot een gedeelte van de school. Als uiteindelijk een van de groepsleden ‘verraad’ pleegt door het op te nemen voor zijn vriendinnetje die niet bij de groep hoort, laat de leraar zien aan de groep dat het te ver is gegaan door in de aula van de school de kinderen bij elkaar te roepen en ‘de verrader’ naar voren te brengen om gestraft te worden. Als de hele groep kinderen de verrader gestraft wil zien worden legt de leraar zijn plan uit en ziet iedereen, behalve 1 jongen, in dat het te ver is gegaan. De ene jongen schiet de verrader neer en pleegt daarna zelfmoord.

Een inspirerende leraar stelt een groep jongeren voor om een groepje andersdenkenden te beginnen met fatale gevolgen zou ook de samenvatting van Dead Poets Society kunnen zijn. Keating gaat met zijn groepje jongens marcheren in de buitenlucht, laat ze op tafels staan, toneelteksten voordragen terwijl ze ballen in een doel schieten, etc. Dit alles om vrij te leren nadenken, vrij te zijn in wat je doet. Maar eigenlijk doen ze de hele film lang alleen wat hij ze zegt, ze volgen zijn bevelen op uit naam van het anders doen. De jongens zijn volgzaam anders, zijn met zijn allen, als groep, anders, worden gedwongen anders te zijn. Op het moment dat Todd Anderson (zag iemand anders ook Neo, uit The Matrix, in hem terug, of is het alleen de naam, maar dat even terzijde) geen poezie wil voordragen omdat hij het niet durft, wordt hij door de leider, Keating, voor de klas gezet en fysiek en mentaal door een mangel gehaald om tot een gedicht te komen. Erg prettig kan dat voor hem, ondanks het applaus na afloop (en de mededeling van Keating, ‘And don’t you ever forget this’, kan net zo zeer als een dreigement gelezen worden), niet geweest zijn. Gedwongen worden anders, vrij, te zijn. Hoe vrij ben je dan nog?

In de als catharsis bedoelde eindscène, waarin alle jongens Todd volgen en op hun bureau gaan staan als eerbetoon aan hun ‘Captain, my Captain’, Keating, wordt weliswaar door een prachtig strijkorkest aangegeven dat het een emotioneel moment is, maar ook hier komt de muziek wel erg goed van pas om te verbloemen dat dit eigenlijk helemaal geen eigen idee is van die jongens, maar het idee van Keating. Anders zijn door te doen wat je al eerder in opdracht van je leraar hebt gedaan. Dat niet alleen, iedereen behalve Todd doet het ook nog eens alleen maar omdat Todd het al doet. Deze catharsis is in de meest positieve zin nog te lezen als dat de groep een nieuwe leider heeft in de persoon van Todd, en afscheid neemt van de oude leider. The king is dead, long live the king. Ook in het geval van de Dead Poets is het vrij zijn het volgen van een ultieme leider, en waar de Dead Poets weliswaar geen fascistische trekjes krijgen, doen ze wel alles wat hun leider hen voordoet. De film laat dit ons niet zien, maar wie weet wat voor andere dingen ze hadden kunnen doen met dat pistool van de vader van Neil als Keating dat graag had gewild.

Anders denken en doen en vrij zijn om te doen en laten wat je wilt is natuurlijk niet slecht, maar zoals deze film (en velen met deze; Dangerous Minds gezien, iemand?) laat zien is vrij zijn niet vrij zijn, maar alleen het volgen van iemand die iets anders doet dan de mensen die je eerst volgde. We zitten opgesloten in een systeem (de kostschool met al zijn tradities) en breken daar uit door op te gaan in het andere systeem (de ‘vrije denkers’ van Keating). Door uit het systeem te breken gaan we op in een nieuw systeem. Adorno liet dit al zien in zijn artikel “On Jazz”, waarin hij uitlegt dat de zogenaamde vrije geesten van de jazzmuziek alleen maar vrij zijn als je ze bekijkt uit het systeem van de klassieke muziek. Vanuit hun eigen systeem van jazzmuziek zijn ze echter weer aan allerlei regeltjes gebonden. Blijkbaar geldt dit voor ons allemaal. We kunnen wel proberen vrije geesten te zijn/te worden, maar uiteindelijk blijven we toch gevangen in een of ander systeem van regels.

Zoals ik elders op deze site al heb laten zien ben ik niet tegen vrij zijn, vrij denken, of kritisch denken. Alleen denk ik niet dat het mogelijk is dit helemaal te bereiken als we realistisch zijn. Dat heb ik ook tegen de film Dead Poets Society. Er wordt met strijkkwartetten en een mierzoet script een beeld neergezet wat helemaal niet realistisch is, en ons de ideeen van Keating door de strot duwt.
Maar Keating vindt dit gebrek aan realisme helemaal niet erg, zolang zijn jongens maar ‘vrij’ denken. Zoals de verrader Richard al zegt tegen de nieuwe leraar van de klas;

“What about the realists?”
“I believe we skipped most of that, sir..”

Bronnen:
- Dead Poets Society (1989), Peter Weir
- Die Welle (2008), Dennis Gansel
-”On Jazz”, Theodor Adorno
-”The Road Not Taken”, Robert Frost