Het ‘Wereld’ uit Wereldliteratuur

Het is nog geen jaar geleden dat ik me bevond in het collegelokaal waar verschillende docenten en specialisten van her en der naar Amsterdam waren gereisd, om ons literatuurwetenschapleerlingen een kort inzicht te geven van bepaalde, grensoverschrijdende literaire werken. Vaker dan eens begonnen de docenten met een geschiedenisoverzicht van het land waar het desbetreffende boek, of de desbetreffende schrijver van het boek, vandaan kwam. Uiteindelijk keken we naar de verschillen tussen zo’n werk van ’over de grens’ en van ‘binnen onze grens’. Dit bleek vaak neer te komen op onze westerse invalshoek en hoe wij met deze blik het werk bekeken. Het vak dat werd gegeven schuilde zich onder de naam Literaire Werelden, waarin het de bedoeling was te kijken naar de zogenaamde Wereldliteratuur. Inderdaad, dit was de bedoeling, want alleen al de manier waarop we deze zogenaamde Wereldliteratuur behandelde, had meer met de bijbehorende culturen van werken te maken, dan met het literaire werk an sich.

Dezelfde benadering vinden we terug bij zowel Goethe als Spivak. Zij spreken over de Wereldliteratuur en hoe deze, idealistisch gezien, zou moeten lijden tot begrip van ‘vreemde’ culturen. De Wereldliteratuur staat hiermee in dienst van de cultuur, aangezien het een middel is om deze vreemde culturen beter te leren kennen. Sterker nog, beiden filosofen pleiten niet alleen voor meer begrip van de culturen, er wordt zelfs gepleit dat wanneer we dit begrip tot ons hebben genomen, ons dit tot vrede kan brengen. Correctie; Wereldvrede. Net als bij het eerder aangehaalde vak Literaire Werelden, hebben we het bij Goethe en Spivak niet meer over Wereldliteratuur, maar over Wereldcultuur. De literatuur is immers tot middel gereduceerd en het centrale punt rust op de cultuur.

Uiteraard, literatuur behoort tot een bepaalde hoedanigheid wel toe aan cultuur. Immers, literatuur is een gedeelte van een cultuur. Zij staat in een bepaalde relatie tot de cultuur waarin zij zich begeeft. In deze relatie bevestigd zij haar cultuur, bekritiseerd zij haar, gebruikt zij haar, weerlegt zij haar, enz. Literatuur is een uitdrukking van de cultuur waaruit zij afkomstig is, zoals bij elke vorm van kunst. We moeten literatuur zien als een doorkijkluik, waardoor je bepaalde delen van de cultuur kan zien. In die zin is literatuur een vorm van uitdrukking van cultuur. Echter, literatuur is meer dan dat, zij drukt ook zelf cultuur uit, zij creëert cultuur, helpt bij het creëren van de cultuur en is zelf onderdeel van die cultuur. Het is hierdoor dat er wel een directe relatie tussen literatuur en cultuur is. Maar, wanneer we literatuur puur als middel zien, ontstaat er daadwerkelijk wel gevaar. De lezer kan namelijk het werk met een bepaalde intentie gaan lezen en interpreteren, waardoor misschien andere aspecten die zich in het werk voordoen over het hoofd worden gezien. Daarnaast speelt er nog een gevaar. Wanneer je bij voorbaat een literair werk als middel tot het begrijpen van een vreemde cultuur ziet, vergeet je dat een literair werk niet perse zijn cultuur weerspiegelt. Een voorbeeld hiervan is het werk van Haruki Murakami. Veel westerlingen halen uit Murakami’s werk allerlei Japanse elementen, terwijl juist zijn Japanse lezers en collega’s vinden dat hij de westerse schrijfstijl tot zich heeft genomen en hem vaak bekritiseren op zijn vele gebruik van Amerikaanse cultuur elementen. Wanneer we dus simpelweg Murakami’s werk zouden lezen om alleen inzicht te krijgen in de Japanse cultuur, zou dit tot verassing kunnen lijden. We krijgen wel inzicht in Murakami’s eigen cultuur – die van zichzelf als individu -, maar niet noodzakelijk die van Japan. Wat ik niet bedoel te zeggen is dat literatuur niet gebruikt kan worden om inzichten te verkrijgen in andere culturen (voor bepaalde onderzoeken is dit juist erg vruchtbaar en verrijkend), maar dat we deze houding niet zouden moeten aannemen binnen de literatuurwetenschap op de universiteit.

Het zou op de universiteit niet zo moeten zijn dat er een apart vak is waar Wereldliteratuur naar wordt gebonjourd, maar het zou over de gehele opleiding literatuurwetenschap juist verspreid moeten worden. Het kan wel zo zijn dat er bepaalde vreemde werken verschillende methodes vragen om geanalyseerd te worden (hiervoor kan er bepaalde kennis van die cultuur nodig zijn), maar Wereldliteratuur moet op een universiteit zich in dezelfde ruimte begeven als de westerse literatuur. Misschien komt alleen zo het ‘Wereld’ uit Wereldliteratuur wel ooit te vervallen.